Nee, ik heb niet over de bloembakkenrel in mijn dorp waar zelfs de landelijke media op af komen! De brouwerij, dat is mijn vijver, en het leven zijn de dikkopjes. In april kolkte het vijverwater van de kikkersex, en dat was zo’n succes dat het te hopen is dat er nog wat dikkopjes worden opgegeten, anders hebben we hier straks een kikkerplaag.
Maar voorlopig is het wel erg leuk om al die zwemmertjes te bekijken. Dit is maar een heel klein stukje van de vijver, en je ziet er als je goed kijkt al een stuk of dertig.
Ik kom nog even terug op Tonkatsu, een gerecht uit de Japanse keuken waarvan de naam in het koelverse-maaltijdenschap van AH wordt 
Eindelijk weer eens een winnaar voor mijn hoogstpersoonlijke competitie ‘De Hond in de Pot’. Net terug uit Japan, zie ik bij de koelverse maaltijden van AH-excellent het volgende wangedrocht staan: Tonkatsu wokgroenten. Toevallig deze week ook nog in de aanbieding. Zucht…
Vandaag de laatste dag van mijn vacantie, die geheel aan reizen opgaat. De wekker staat op zes uur, want de vlucht vertrekt om negen uur. Half zeven zijn mijn dochter en ik beneden, voor een vloeibaar ontbijt. Geen whiskey, maar koffie en sinasappelsap en appelsap. Het buffet lijkt rustig, maar in de zaal zitten al diverse mensen die ook een vlucht moeten halen. Eva gaat mee naar het vliegveld, en dan met de bus (goedkoper dan de trein) naar Nagasaki. Daar zal ze het tweede semester van haar studiejaar in Nagasaki gaan volgen. Overigens is 1 april voor het Japanse onderwijssysteem het begin van het schooljaar.
De taxi zet ons precies om zeven uur af bij het vliegveld. Mooi op tijd voor het inchecken. Het blijkt zelfs héél op tijd, want vlucht KE 746 van negen uur naar Seoul gaat helemaal niet. Er vertrekt wel een vlucht om half elf, en als het inchecken daarvoor om kwart over acht begint, blijkt gelukkig dat ik blijkbaar deze vlucht heb. En de paraplu meenemen is geen probleem! (Op de foto de plu in Kortenhoef, met blije kat. Het regende niet, maar toch…)
Op Youtube staat een 
Natuurlijk volgt nu het recept voor Bibimbap. Hoewel, ‘het’ recept… Er bestaan heel veel versies van, zoals dat bij nationale gerechten wel vaker is. Er zijn regionale en persoonlijke varianten, en het wordt ook bereid met restjes. Maar hoe gevarieerd de ingrediënten ook zijn, bij alle versies hoort de eter zelf aan tafel de diverse componenten door de rijst te mengen.
Japanners houden van warmte. De wc-brillen zijn warm, áls de verwarming ergens aanstaat, is dat op 28 graden Celsius, de treinen zijn ook (te) warm, en als ik met een blouse met korte mouwen en een dun jack rondloop, bekijken in winterjas en handschoenen gehulde Japanners mij huiverend. Het is dan buiten een graad of 12. Maar je krijgt in horecagelegenheden wel altijd een glas ijswater aangeboden, en het meeste eten is op kamertemperatuur.
In het museum is de ‘gewone’ tentoonstelling die vier keer per jaar wisselt, en op de bovenste etage is een uitgebreide thematentoonstelling. Er is een zaal met bijzondere lappen stof, uit India maar vooral uit Indonesië, waar ook wat ceramiek staat dat ooit besteld was door de VOC, maar via Frankrijk (Napoleon) weer in Japan terecht was gekomen. Daar zijn twee ontzettend leuke paarden bij, met zadel en al, en grote ogen die je heel assertief aankijken. Ze grijnzen ook hun tanden bloot.
Zo hangt ‘De droom van Venus’ daar, van Salvador Dali (met de smeltende horloges), werken van Man Ray, Margritte, en dergelijke. Ik heb mijn fototoestel niet meegenomen, anders had ik wel meer onthouden.
De thematentoonstelling gaat over de Japanse schrijver 
Natsume Sōseki schreef over Westerse schilders als Turner, Millais en Beardsley. We zien 
Natuurlijk koopt Eva de catalogus van deze tentoonstelling, en ik bezwijk voor een ketting die daar niets mee te maken heeft. Naast het museum ligt een landschapstuin, 
De hoofdschotel is een amalgaam van Oost en West: een ebi furai (gefrituurde garnaal), een knakworstje, een hamburgertje, spaghetti, grove mosterd, Japanse mayonaise en donkere saus. Dit alles ligt op een rond bord, teken dat het inderdaad wordt beschouwd als een Westers gerecht.
Mijn bentobox heeft negen vakken, het middelste is witte rijst met een schijfje met shisoblad gekleurde umeboshi: de Japanse vlag. Op de tv is een drie uur durend programma met Japanners die ‘iets bijzonders’ weten of doen. Een stel dat de meest zeldzame kanji kan lezen bijvoorbeeld. Japanse namen worden met kanji geschreven, en sommige families hebben een kanji die door niemand kan worden gelezen. Tamelijk onhandig. Ook zien we een masserende kat, een hond die bij het uitlaten er de voorkeur aan geeft niet te lopen maar op zijn rug te worden voortgesleept (echt, dat beest vond het leuk), en zo voort. Voor Eva een goede afleiding, want die vindt mijn naderende vertrek wel moeilijk. Ik ook, maar ik ga naar huis, terwijl zij hier achterblijft.
Je mengt 300 gram rundergehakt met 1 ei, 1/2 gesnipperde ui, 25 gram broodkruim in een beetje melk geweekt, 1 theelepel fijngehakte verse gember en zout naar smaak. Hiervan vorm je zes kleine burgertjes, die je door de bloem haalt. Verhit in een koekepan half boter half neutrale olie, en schroei de hamburgers eerst aan beide kanten bruin, bak ze daarna op lager vuur in totaal vijf minuten. Haal de burgers uit de pan, veeg die schoon met keukenpapier.
Hiroshima is de laatste pleisterplaats van deze reis, Nagasaki was de eerste. Beide steden zijn in 1945 binnen enkele dagen na elkaar door een atoombom verwoest. Nu, bijna een mensenleven later, dienen de herbouwde steden als waarschuwing tegen het gebruik van atoomwapens.
De A-bomb Dome is wat er rest van de Prefectorale Industriële Promotiehal, die in 1915 door de Tsjechische architect Jan Letzel is gebouwd. De koepel was kopergroen, en een geliefd oriëntatiepunt de stad. De ruïne wordt overeind gehouden met een metalen frame, men wil dat dit een blijvend monument is tegen atoomwapens. De ruïne ligt aan het water, op het punt waar de rivier een afsplitsing heeft. Tussen die twee waterwegen in ligt, tegenover de ruïne, het Vredespark. 
In Nagasaki hebben we dat uitgebreid bezocht, hier kiezen we ervoor om op dat punt aan boord van de veerboot naar het eiland 
Eén van de attracties van Miyajima zijn de herten die daar vrij rondlopen en heel tam zijn. “Do not feed the deer” staat er op bordjes. Nou, ‘the dears’ pakken het zelf wel! Met name papier, daar zijn ze dol op. Ik heb foto’s gemaakt van een hert dat smakelijk op een Japanse krant kauwt. En als Eva en ik wat later op een bankje ons touristische kaartje bestuderen, komt er een hertje aan dat zich gewillig laat aanhalen en dan opeens de kaart uit onze handen rukt! Wij rukken terug, tot vermaak van wat Japanners in de buurt, en na een korte strijd hebben we onze kaart weer, zij het wel met hertenspuug erop. Gelukkig is de kaart van stevig papier gemaakt.
De Itsukushima schrijn is gewijd aan de drie dochters van Amaterasu, de godin van de zon. Zoals dat vaker gaat met goden, ging de geboorte niet langs natuurlijke weg. Vanwege wandaden waar ik verder niet op inga werd haar broer Susanō, god van de zee en stormen, verbannen en hij kwam afscheid nemen van zijn zus. Amaterasu kende haar broer, en vertrouwde hem niet. “Laten we beiden de gelofte afleggen om kinderen voort te brengen”, stelt de zeegod voor. Sex komt er niet aan te pas: broer en zus wisselen objecten uit, Amaterasu bijt het zwaard van haar broer in drie stukken, Susanō breekt het halssnoer van zijn zus in vijven. Zo komen er drie dochters en vijf zoons, die samen de hachiōji worden genoemd, de acht vorstelijke kinderen. Veel Japanse adellijke families voeren in de stamboeken hun afkomst terug tot een van deze kinderen, ook de keizer is zo een nakomeling van Amaterasu. Hierboven zie je een illustratie van Anton Pieck over een andere mythe waarin 
De eerste schrijn wordt op deze plek in de zesde eeuw neergezet. Het huidige complex is uit de zestiende eeuw, naar het model zoals dat in de twaalfde eeuw is ontworpen. Het beroemdste onderdeel van de tempel is de Torii die als het vloed is in het water staat. Het tempelcomplex staat dan ook in het water (op palen), maar vandaag is het om tien over negen in de ochtend en half tien ‘s avonds hoog water, wij zijn er uitgerekend met eb. Dat heeft ook zijn charme, je ziet het drooggevallen zand bevolkt door Japanners met emmertjes en schepjes op zoek naar schelpdieren die zich hebben ingegraven tot het water terugkeert.
In het tempelcomplex is blijkbaar een traditionele bruiloft gaande, die zeer publiek wordt gevierd: de toeristen lopen langs de open ruimte terwijl de bruid, gehuld in een witte pij met capuchon die ook het gezicht verbergt naar een stoel wordt geleid. De familie zit er heel ernstig omheen. Blijkbaar is het huwelijk geen pretje. Iedereen maakt foto’s, dus ik ook, hoewel ik dat eigenlijk genant vind. Maar ja, tourist he? Ik betrap om het hoekje een traditioneel geklede bruiloftsgast die even zijn mobieltje bekijkt. Mocht je denken dat hij er vreemd uitziet, zijn gezicht heb ik geblurd.
Natuurlijk lunch ik met oesters! In de tent waar we eten kun je rauwe oesters eten, oesters op noedels of in de soep, en gefrituurde oesters. Ik kies de laatste versie. Ze worden geserveerd met mayonaise. Aan de straat worden vanuit het restaurant gegrilde oesters verkocht, er staat een flinke rij lekkerbekken. We duiken weer winkeltjes in, het is zo leuk om cadeautjes voor anderen uit te zoeken. We vinden iets heel stoers voor Gideon. Ik had graag een yukata willen kopen, zo’n Japanse katoenen badjas, maar met mijn westerse postuur pas ik alleen in het XL-mannenmodel. En juist de yukata die ik mooi vind, met karpers erop, is er niet in mijn olifantenmaat. Morgen in Fukuoka nog een kans.
Behalve restaurants die gerechten met oesters aanprijzen zie je ook veel winkels die een een andere specialiteit van Miyajima verkopen, momiji manju. Dit is een zacht koekje in de vorm van een esdoornblad, gevuld met anko, zoete pasta van azukibonen. In deze bakkerij is de productie in de etalage te volgen: bij 1 worden de bakvormen ingevet; bij 2 gaat het beslag erin; bij 3 wordt de vulling erbij gedaan; bij 4 worden de koekjes afgebakken; bij 5 gaan de vormen weer open; bij 6 (maar dat zie je nu niet) worden de koekjes gedeponeerd om uit te dampen voordat ze verpakt worden.
Het verband tussen Hokusai en Tsuwano is losjes: in dit dorp is de eerste druk ontdekt van de Hokusai Manga, zelf is hij er nooit geweest. Vanaf 1814 publiceerde de artiest tot aan zijn dood twaalf delen van deze manga, na zijn dood verschenen er nog drie. Oorspronkelijk was het bedoeld als leerboek voor artiesten, maar in een nieuwe uitgave liet Hokusai alle tekst weg. Tot zijn verbazing waren deze plaatjesboeken heel populair. De boekjes hebben geen verhaal zoals moderne mangastrips, het zijn losse afbeeldingen van mensen in allerlei omstandigheden, planten, dieren en landschappen, voorwerpen en bovennatuurlijke wezens, vaak meerdere op een pagina.
Mijn dochter is een bewonderaarster van zijn kunst, en na alle tentoongestelde prenten uitgebreid te hebben bekeken, bestuderen we de boeken in de museumwinkel. Eva schaft zo’n beetje de complete inventaris aan, ze kan er ook iets uit gebruiken voor haar scriptie. Ik koop een ander boek over Hokusai, ook in het Japans (echt, geen Engels boek te bekennen, maar ook geen Chinees). Het is een deel uit een serie betaalbare (rond 1800 Yen, ongeveer €15) boeken over artiesten en thema’s in de kunst. In Hagi heb ik al een boek uit deze reeks over 
Het Volkenkundig Museum ligt een eindje verderop. Het is gevestigd in een oude Samoeraischool, en staat mudvol met allerlei gebruiksvoorwerpen uit het (recente) verleden. De opstelling doet me denken aan het Culinair Museum van 
Al even oncomfortabel lijken de neksteunen (zie de foto links). Hierop rustten geisha’s met hun met was versterkte kapsels als ze sliepen. Zo’n kapsel maken was heel veel werk, en dat droeg je dan meerdere dagen. Dan kun je niet lekker op een kussen gaan liggen. In de vitrines liggen ook strooien teenslippers, prachtige kleine schaaltjes, stukken gereedschap en keukenmessen.
De karpers in Hagi hebben we niet gezien, maar in Tsuwano zijn ze niet te tellen! Enorme, dikke karpers, de meeste blauwgrijs, maar er zijn ook parelmoerwitte bij, oranje, en alle schakeringen en combinaties daartussen. Ze zwemmen in smalle kanaaltjes langs de straat, en zijn ook voor Japanse toeristen een bezienswaardigheid. Op het eerste gezicht staan er acht karpers op de foto, maar klik erop en bekijk de grotere versie: het zijn er twee keer zoveel. In het wild hebben de donkere exemplaren een veel grotere kans op overleven, dat is duidelijk.
Er zwemmen ook hele kleine vissen rond, zouden dat karperjonkies zijn? Of karpervoer? Of misschien allebei, karpers zijn omnivoren. In het Japans heten karpers koi. Dit woord betekent ook ‘liefde’ of ‘genegenheid’. Karpers kunnen vijftig jaar oud worden, soms zelfs veel ouder, zoals 
Na de lunch in een klein tentje waar het menu zonder plaatjes in een handgeschreven schriftje stond (zonder Eva was ik verhongerd), bezoeken we de Taikodani Inari-schrijn. 
Dat van Eva is niet veel goeds, en dat van mij nog minder. Maar als je het aan een rek op het tempelplein knoopt, kunnen de goden er nog wat aan doen. Dus dat doen we maar…
In het volkenkundig museum van Tsuwano staat een ouderwetse konnyaku-rasp. Konnyaku heet in het Nederlands ‘konjak’, de botanische naam is Amorphophallus konjac, en de Engelsen noemen de plant Devil’s Tongue. Door de wortelknol te koken en te raspen en daarna te mengen met melk of kalk, krijg je een vezelrijke, stevige gelei die bijna geen calorieën bevat. Konnyaku wordt dan ook gepropageerd als het nieuwe wondervoedsel bij afvaldiëten. 
Het eten van de stevige gelei is niet zonder gevaar want hij smelt niet in de mond. Als je een heel stuk doorslikt, kun je erin stikken. Snoep gemaakt met konnyakugelei is dan ook een tijd verboden geweest, en in de VS en Canada staan waarschuwingsstickers op zoete konnyakuproducten.
Gisteravond kreeg ik konnyaku sashimi. Dit is een aparte variant, die je juist wel rauw kunt eten (sashimi!). Hij is groen gekleurd door zeewierpoeder, 
Veel Japanse kamers hebben helemaal geen uitzicht. Als je de papieren schermen opzij schuift, zit er matglas achter. Daarom zijn ook de plafondlampen zo fel, het zijn daglichtlampen. Ik heb nog geen schemerlamp gezien.
We worden wakker in die ijskoude kamer. Eva heeft geslapen onder drie dekbedden en een deken, ik had aan twee dekbedden genoeg. Ik heb gelukkig eraan gedacht onze kleren ook onder de dekbedden te leggen, zodat we bij het aankleden niet meteen in ijspegels veranderen. We zijn vroeger wakker dan gepland, want de dame van de ryokan komt ons al om tien over zeven wekken, en we zitten vóór half acht aan het ontbijt. Wij hadden een later tijdstip in gedachten. Maar het voordeel is wel dat we nu alle tijd hebben om nog in Hagi rond te lopen!
Er is veel te zien in Hagi, we moeten een keuze maken. We besluiten één oude ‘family residence’ te bezoeken, het ‘tea bowl museum’ en het Uragami Museum. We bezoeken de residentie van Sushuke Aoki, een geleerde uit de negentiende eeuw die in Duitsland Westerse geneeskunst bestudeerde en daar ook met een Duitse is getrouwd. Vanaf het moment dat wij het pand binnen stappen, zijn we zelf de grootste attractie. Er is een gemeenteraadslid van Hagi aanwezig, en die wordt helemaal enthousiast en fotografeert ons uitgebreid. De gids, een miniem klein vrouwtje, moet ook foto’s van hem met ons beiden maken. Morgen op de voorpagina van de plaatselijke krant: “Nederlandse delegatie bezoekt Hagi!”. We komen later met moeite weg uit dat huis, na het uitwisselen van kaartjes. Maar het was een leuke ervaring.
Er is een hele kleine tuin bij het negentiende-eeuwse huis. Bonsai boompjes zouden wel eens kunnen zijn ontstaan doordat het hebben van een grote tuin verboden was. In dat tuintje staat een beroemde pruimenboom die al zeker honderd jaar oud is (die horizontale gestutte kronkeltak). Binnen is een tentoonstelling voor 
De eerste afdeling die we bekijken is moderne keramiek. Hagi is al sinds de zestiende eeuw bekend door zijn keramiek, er zijn zelfs families die al 15 generaties lang gespecialiseerd zijn, en waarvan de leden tot ‘levend nationaal erfgoed’ zijn benoemd. We zien hele mooie theekommen, waterbakken en serveergerei voor de theeceremonie, zoals deze schaal van Shakakura Shimbei (15de generatie, 1949-heden). 
De volgende zaal bevatte het grote werk, grote, samengestelde beelden van mythische (?) figuren met titels als ‘Tomorrow I will win’, ‘Let me die under the blossoms’ en ‘White cloud summons dragon’. Traditioneel in vormentaal, maar modern van uitwerking. Links ‘Salvation’, van Miwa Kyusetsu XII.
Tegen vijf uur komen we in Tsuwano aan, een bergdorp met volgens de reisgids tien keer zoveel koi karpers in de rivier als inwoners in het dorp. Het dorp wordt ook wel ‘klein-Kyoto’ genoemd en is bovendien bekend door de kraanvogeldans die tijdens het zomerfestival eind juli wordt uitgevoerd. Wij waren nog net buiten het seizoen, maar er liepen al veel touristen rond, uit China en uit Japan zelf. De ryokan is, zeker na gisteren, een verademing. We hebben een eigen badkamer, en uitzicht op een mini-tuin. We worden ontvangen met thee en een pannekoekje, gevuld met een zoete pasta van azukibonen(
Ook in deze ryokan is het eten uitstekend. We hebben een eigen eetkamer die uitkijkt over dezelfde tuin als onze slaapkamer. In de zomer kun je door die tuin van de slaapkamer naar het eetverblijf wandelen. De tafel hier is een variant die we nog niet hebben gehad, met een verdiepte geul in de vloer, zodat je gewoon zit, maar toch aan een lage tafel. Er hang een langwerpig schilderij, een kakejiku, met een werkelijk prachtige afbeelding erop van een tijger en een ekster op een pijnboomtak. Hé, dat is hetzelfde thema als de blokdruk die ik op het vliegveld in Seoul heb gemaakt! (zie 
De opvallendste schotel vanavond is 
